Słownik medyczny

Amyloid – białko odkładające się w organizmie w postaci pozakomórkowych złogów, w przebiegu różnych chorób związanych z przewlekłym procesem zapalnym, również w RZS. Odkładanie się złogów amyloidu prowadzi do choroby zwanej amyloidozą.

Amyloidoza – inaczej skrobiawica – schorzenie polegające na pozakomórkowym odkładaniu biologicznie nieaktywnego białka. Odkładanie się białka może być uogólnione lub zlokalizowane w narządach, najczęściej w nerkach, wątrobie, śledzionie. Zaawansowana skrobiawica nerek prowadzi do białkomoczu (obecność białka w moczu), a nawet niewydolności nerek. Odkładanie się białka w wątrobie i śledzionie prowadzi do powiększenia tych narządów. Skuteczne leczenie RZS i ograniczenie procesu zapalnego minimalizują ryzyko amyloidozy.

Autoprzeciwciała – przeciwciała skierowane przeciwko tkankom własnego organizmu. Mogą występować w chorobach autoimmunologicznych, przejściowo w pewnych stanach patologicznych związanych z uszkodzeniem tkanek (a nie mających podłoża immunologicznego) lub u osób całkowicie zdrowych. Występują także u większości osób po 70. roku życia.

Badanie biochemiczne krwi – w niektórych przypadkach lekarz może zlecić wykonanie badania biochemicznego osocza. Po odwirowaniu krwi pełnej (czyli takiej, która zawiera wszystkie prawidłowo występujące elementy komórkowe) otrzymuje się słomkowojasny płyn – osocze. Po oczyszczeniu osocza z włóknika zostaje surowica.
W uproszczeniu można napisać, że składnikami osocza są:
• enzymy (np. AlAT, AsPAT),
• hormony (np. T3, T4, TSH),
• białka (np. albuminy, globuliny),
• elektrolity (np. Na, K), pierwiastki śladowe (np. Cu, Mb)
• i inne.
Wyniki badania dają nam obraz funkcji prawie wszystkich narządów, gruczołów, stanu nawodnienia, odżywienia, postępu choroby. Ogromna liczba schorzeń nie mogłaby być diagnozowana i leczona bez oceny zmian tych substancji.

Badania immunologiczne – mają bardzo duże znaczenie w diagnostyce RZS. Poprzez badania immunologiczne sprawdza się obecność czynnika reumatoidalnego – przeciwciała skierowanego przeciw fragmentowi własnej immunoglobuliny G (FcIgG). Jednak jego nieobecność we krwi nie wyklucza choroby, bowiem zdarzają się tzw. seronegatywne postaci RZS (do 30% przypadków).
Choroby autoimmunologiczne – grupa chorób, w których układ immunologiczny (odpornościowy) organizmu niszczy własne komórki i tkanki.

DAS28 – wskaźnik pozwalający ocenić aktywność choroby. Jego wartość oblicza się wstawiając do odpowiedniego wzoru następujące dane:
• liczba bolesnych stawów
• liczba obrzękniętych stawów
• ogólna ocena aktywności choroby przez pacjenta za pomocą VAS
• wartość OB po 1 h
Dla obliczenia DAS nie jest konieczna ocena wszystkich stawów. Ocenia się stawy dłoni, nadgarstków, barkowe, łokciowe i kolanowe – w sumie 28 stawów (stąd nazwa DAS28). W zależności od wartości wskaźnika DAS28 można określić aktywność choroby jako małą, umiarkowaną i dużą. Im większa wartość DAS28, tym większa aktywność choroby. O dużej aktywności choroby mówi się przy DAS28 powyżej 5.1. Im mniejsza wartość DAS28, tym mniejsza aktywność RZS. Przy wartości poniżej 2.6 mówi się o remisji choroby.

Diagnostyka RZS – obejmuje: wywiad, badanie fizykalne oraz badania dodatkowe. Lekarz powinien bardzo dokładnie zapoznać się z historią „choroby”, a dokładniej nawracającymi objawami obserwowanymi u pacjenta już od dłuższego czasu.
Lekarz powinien zbadać stawy pod względem zmian i deformacji, skórę w poszukiwaniu guzków reumatoidalnych i inne części ciała czy nie są w stanie zapalnym. Dodatkowo zleca się badania radiologiczne (płuca, stawy) oraz badania krwi (morfologia krwi, czyli badanie liczby komórek krwi).
Bardzo ważne jest specyficzne dla RZS symetryczne rozłożenie stawów objętych chorobą. RZS atakuje obie strony ciała w równym stopniu. Jeśli więc lekarz wykryje jedynie pojedyncze zapalenia stawów, musi wziąć pod uwagę również możliwość zwykłego zakażenia, bądź obecności dny moczanowej (odkładanie się w stawach kwasu moczowego). Wtedy też dodatkowe wykrycie guzków w skórze wokół łokci i na palcach ułatwia zdiagnozowanie RZS. Zdjęcie radiologiczne pozwala odróżnić RZS od choroby zwyrodnieniowej stawów (choroba „ze zużycia”).

Drobne stawy rąk i nóg – np. stawy nadgarstka, międzypaliczkowe (dłoni lub stóp).

Guzki reumatoidalne – wytwarzają się w tkance podskórnej w przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów, z czasem wapnieją lub zmieniają się w małe torbiele. Łatwo wyczuwalne w partiach skóry pokrywających wyprostowane części stawów, często na tylnej powierzchni łokci w okolicy stawów śródręczno-paliczkowych, nadgarstkowych i na stopach.

HAQ (health assessment questionnaire) – kwestionariusz pozwalający zbadać zwiększenie aktywności RZS. W kwestionariuszu tym zadaje się pytania o to jak pacjent radzi sobie z codziennymi czynnościami takimi jak: mycie się, ubieranie, jedzenie, chodzenie, chwytanie, sięganie po przedmioty. Wartość HAQ mieści się w przedziale od 0 do 3. Im wartość HAQ wyższa, tym sprawność pacjenta mniejsza.

Osteoporoza przystawowa – rodzaj osteoporozy miejscowej, wtórnej.

Osteoporoza wtórna (OPW) – to osteoporoza spowodowana czynnikami innymi niż fizjologiczny proces starzenia. Może być skutkiem innych stanów chorobowych lub towarzyszącej tym stanom terapii.

Owrzodzenie – ubytek skóry lub błony śluzowej. W przebiegu RZS mogą wystąpić owrzodzenia skóry i owrzodzenia żołądka. Owrzodzenia skóry są objawem zapalenia naczyń. Owrzodzenia błony śluzowej żołądka są powikłaniem leków stosowanych w terapii RZS.

Owrzodzenie żołądka – ubytek błony śluzowej żołądka. U chorych z RZS owrzodzenia żołądka mogą powstać w wyniku przewlekłego stosowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych (nlpz) lub steroidów. Nieleczone owrzodzenie żołądka może prowadzić do krwawienia z przewodu pokarmowego lub do perforacji (przedziurawienia) ściany żołądka. Powikłania te są poważne i mogą wymagać leczenia chirurgicznego. Aby nie zapobiegać owrzodzeniom, perforacjom i krwawieniom z przewodu pokarmowego, stosuje się możliwie najmniejsze, skuteczne dawki steroidów. Należy unikać przewlekłego stosowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych, a jeśli jest ono konieczne, należy przyjmować dodatkowo leki chroniące błonę śluzową żołądka przed owrzodzeniem.

Oznaczenie czynnika reumatoidalnego (RF) – wykorzystuje się do rozpoznania reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS). Oznaczenie RF zleca się jeżeli u pacjenta występują objawy RZS.
Jeżeli w pierwszym oznaczeniu RF uzyskano wynik ujemny, a u pacjenta nadal występują objawy RZS, może zajść konieczność powtórzenia badania.
Poziom RF jest różny zależnie od stopnia natężenia objawów i stanu zapalnego. Nie wykrywa się go w okresach remisji lub w nieaktywnej postaci choroby. U około 30% pacjentów występuje tzw. seronegatywne RZS, tj. czynnik reumatoidalny jest nieobecny nawet przy wyraźnej aktywności choroby.
Dodatni wynik badania RF występuje w większości przypadków reumatoidalnego zapalenia stawów. Ujemny wynik badania oznacza, że pacjent nie jest chory na RZS lub choroba jest w zbyt wczesnym stadium, ewentualnie, że pacjent znajduje się w stanie remisji.
Oznaczenia RF charakteryzują się stosunkowo dużym odsetkiem wyników fałszywie dodatnich. W celu rozpoznania RZS, a także każdego innego schorzenia wyniki należy interpretować w połączeniu z objawami klinicznymi oraz historią przebiegu choroby.

Parestezje – spaczone odczuwanie bodźców w wyniku zmian w nerwach lub drogach czuciowych. Objawiają się samoistnie występującymi wrażeniami czuciowymi o charakterze pieczenia, kłucia, mrowienia, palenia, drętwienia.

Podwichnięcie – to niezupełne zwichnięcie polegające tylko na przesunięciu powierzchni stawowych względem siebie, bez całkowitej utraty kontaktu ze sobą.

Poranna sztywność stawów – jest częstym objawem zgłaszanym przez ludzi cierpiących na reumatoidalne zapalenie stawów. Pod tym pojęciem kryje się uczucie zesztywnienia po dłuższym odpoczynku. Nie należy tego interpretować jako ograniczenie ruchomości w stawach, ale jako osłabienie zdolności poruszania się i wykonywania podstawowych codziennych czynności.

Powikłania narządowe RZS – grupa zmian obejmujących takie narządy jak: skóra (guzki reumatoidalne), serce (zapalenie osierdzia, choroba niedokrwienna serca), płuca (zapalenie opłucnej, śródmiąższowe włóknienie płuc, występowanie guzków reumatoidalnych w tkance płucnej, zapalenie oskrzelików, zapalenie naczyń płucnych z nadciśnieniem płucnym), naczynia krwionośne (zapalenie naczyń), narząd wzroku (suche złuszczające zapalenie rogówki i spojówek, zapalenie twardówki oraz nadtwardówki), nerki (śródmiąższowe zapalenie nerek, skrobiawica), zaburzenia hematologiczne (niedokrwistość).

Powikłania sercowo-naczyniowe – np. choroba niedokrwienna serca, zawały serca, mózgowe incydenty zatorowo-naczyniowe. Chorzy na RZS mają wyższe ryzyko powikłań z układu sercowo-naczyniowego w porównaniu z ogółem populacji, sięgające 50-100%.

Powikłania płucne – u chorych na RZS obserwowane są następujące zmiany w płucach: zapalenie opłucnej, śródmiąższowe włóknienie płuc, występowanie guzków reumatoidalnych w tkance płucnej, zapalenie oskrzelików, zapalenie naczyń płucnych z nadciśnieniem płucnym

Remisja choroby – remisja w RZS oznacza zahamowanie aktywności choroby i ustąpienie objawów na skutek stosowania leków lub samoistnie.

Rezonans magnetyczny – to rodzaj prześwietlenia, choć z popularnym „rentgenem” nie ma wiele wspólnego. Pozwala przyjrzeć się narządom wewnętrznym dokładniej niż RTG. W RZS jest wykorzystywany do obrazowania niewidocznych w badaniu RTG tkanek miękkich, tj. mięśni ścięgien, wiązadeł. Badanie jest całkowicie bezbolesne, niestety bardzo kosztowne i wykonuje się je tylko w razie zdecydowanej konieczności, gdy inne metody nie dały wystarczającego oglądu lub zawiodły.

Skrobiawica – zobacz: Amyloidoza

Steroidy – steroidowe leki przeciwzapalne.

Śródmiąższowe włóknienie płuc – cechuje się upośledzoną wymianą gazową. Zmiany patologiczne polegają na rozległym włóknieniu płuc z obecnością nacieków z komórek jednojądrowych. Wśród objawów klinicznych dominują duszność i kaszel. Utrzymująca się duszność ogranicza wydolność wysiłkową chorych. W obrazie radiologicznym stwierdza się rozległe śródmiąższowe zmiany. Zmiany te są nieodwracalne.

Tomografia komputerowa promieniami RTG – jest to wysoce specjalistyczna, stosunkowo nowa metoda diagnostyczna. Dzięki niej stało się możliwe warstwowe oglądanie wszystkich narządów organizmu. Dawka promieni jest co prawda nieco wyższa niż w tradycyjnym prześwietleniu RTG, ale za to TK wnosi znacznie więcej informacji.

Torebka stawowa – łączy powierzchnie stawowe kości, tworząc jednocześnie osłonę stawu. Składa się ona z dwóch warstw: zewnętrznej – włóknistej (gruba i mocna, zwana błoną włóknistą) i wewnętrznej – maziowej (cienkiej i delikatnej, zwanej błoną maziową).

Ultrasonografia czyli USG – jest jedną z nieinwazyjnych medycznych metod obrazowania narządów i tkanek ustroju ludzkiego przy pomocy fali ultradźwiękowej.
W nowoczesnych urządzeniach ultrasonograficznych, pracujących w tzw. czasie rzeczywistym, można zatrzymać obraz wybranej warstwy narządu na ekranie monitora telewizyjnego i dokonać pomiarów: odległości dowolnych punktów, długości obwodu i pola powierzchni dowolnej struktury, wielkości kąta zawartego między elementami anatomicznymi oraz objętości dowolnej przestrzeni. Obraz widoczny na ekranie monitora można w każdej fazie badania zarejestrować m.in. na taśmie video, papierze drukarki termoczułej, filmie rentgenowskim, płycie CD i innych.

VAS (visual analogue scale) – Skala VAS to zaznaczony na papierze lub na specjalnej linijce odcinek długości 100 mm. Pacjent wskazuje na tym odcinku punkt odpowiadający swojemu aktualnemu stanowi, gdzie 0 oznacza minimalną aktywność choroby a 10 oznacza maksymalne wyobrażalne nasilenie choroby.

Włóknienie – proces, w którym prawidłowa tkanka zostaje zastąpiona tkanką łączną.

Wybroczyny – niewielkie czerwone lub fioletowe plamki widoczne na skórze lub błonach śluzowych. Wybroczyny to skutek niewielkich krwawień z uszkodzonych naczyń włosowatych.

Zaburzenia endokrynologiczne – zaburzenia związane z wydzielaniem hormonów.

Zapalenie naczyń – poważne pozastawowe powikłanie RZS. Występuje u ok. 20% pacjentów z wieloletnią aktywną postacią choroby. Zapalenie może obejmować naczynia skóry i naczynia narządów wewnętrznych (serca, płuc, jelit, nerek). Zapalenie naczyń skóry objawia się owrzodzeniami oraz wybroczynami.

Zapalenie opłucnej – objawia się bólem w klatce piersiowej, któremu czasami może towarzyszyć duszność. Charakterystyczną cecha płynu wysiękowego w zapaleniu opłucnej u chorych na RZS jest obniżony poziom glukozy do 10-15 mg/dl. Schorzenie to występuje u 20% chorych.

Zespół Sjögrena – zwany zespołem suchości, jest przewlekłą chorobą zapalną o podłożu autoimmunologicznym. W zespole tym dochodzi do pojawienia się nacieków zapalnych w gruczołach zewnątrzwydzielniczych (głównie ślinowych i łzowych), co w wyniku upośledzenia wydzielania łez i śliny powoduje suchość rogówki i błon śluzowych oraz suchość w jamie ustnej.

Zespół wtórnej suchości – patrz Zespół Sjögrena

Zmiany skórne w RZS – typowe zmiany skórne w przebiegu RZS to guzki reumatoidalne. Występują podskórne, głównie na wyprostnych częściach stawów. W przebiegu RZS mogą wystąpić zmiany skórne związane z zapaleniem naczyń, takie jak o wybroczyny i owrzodzenia.

Opracowanie lek. med. Karol Tytman, dr n. med. Ewa Patrzałek

Ostatnia aktualizacja: Grudzień 2013

Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Więcej informacji w naszej polityce cookies.

Nie pokazuj więcej tego komunikatu.