Czym jest reumatoidalne zapalenie stawów?

Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) jest przewlekłą, zapalną, immunologicznie zależną
układową chorobą tkanki łącznej charakteryzującą się nieswoistym, symetrycznym
zapaleniem stawów, występowaniem zmian pozastawowych i powikłań układowych,
prowadzącą do niepełnosprawności, kalectwa i przedwczesnej śmierci.

Cechy charakterystyczne RZS to:

  • zapalenie błony maziowej (maziówki)
  • symetryczne zapalenie wielu stawów
  • uszkodzenie chrząstki i kości budujących staw oraz okolicznych tkanek
  • różnorodne objawy pozastawowe
  • objawy ogólne – męczliwość, stany podgorączkowe, utrata wagi.

Co warto wiedzieć o samej chorobie?

RZS dotyczy ok. 1% (od 0,3% – 1,5%) populacji. Zapadalność, czyli liczba nowych
zachorowań wynosi: u mężczyzn: 1–2 przypadki na 10 000 osób na rok, zaś u kobiet: 2– 4
przypadki na 10 000 osób na rok. Generalnie choroba występuje od 2 do 3 razy częściej u
kobiet niż u mężczyzn. Szczyt zachorowań następuje w wieku pomiędzy 30-50 r.ż.

 

Przyczyny rozwoju RZS nie są znane. Uważa się, że na rozwój choroby ma wpływ kilka
czynników takich jak:

  • zaburzenia odpowiedzi immunologicznej (u ok. 80% pacjentów stwierdza się

obecność we krwi tzw. czynnika reumatoidalnego, który jest autoprzeciwciałem
wytwarzanym przez układ odpornościowy).

  • przebyta infekcja, zwłaszcza wirusowa. Zaobserwowano, że RZS rozwija się częściej

po przebytej infekcji. Pobudzenie układu odpornościowego w odpowiedzi na
zakażenie może u osób predysponowanych wywołać odpowiedź autoimmunologiczną,
skierowaną przeciwko strukturom stawowym.

  • czynniki genetyczne. Za takim wpływem przemawia rodzinne występowanie RZS,

zwłaszcza wśród bliźniąt jednojajowych: RZS u jednego z bliźniąt wiąże się z 30-50%
ryzykiem wystąpienia choroby u drugiego bliźniaka.

  • czynnik hormonalny. Na RZS chorują głównie kobiety, w rozrodczym okresie

swojego życia. U części kobiet choroba pojawia się po porodzie. Jeśli kobieta
chorowała na RZS już wcześniej, to w okresie ciąży choroba zazwyczaj się wycisza,
by powrócić z większą aktywnością po porodzie. U części kobiet RZS pojawia się
w okresie menopauzy i przekwitania

Jakie są główne objawy reumatoidalnego zapalenia stawów?

Objawy RZS można podzielić na stawowe, pozastawowe i ogólne.

1. Stawowe objawy RZS to przede wszystkim:

  • ból
  • obrzęk
  • uczucie porannej sztywności stawów

Im bardziej nasilone powyższe objawy, tym bardziej aktywna postać RZS (tym bardziej
nasilony proces zapalny). Charakterystyczne dla RZS jest również nasilanie się dolegliwości
po długotrwałej bezczynności stawów i ich ustępowanie pod wpływem ćwiczeń fizycznych.
W przebiegu RZS zajęte są przede wszystkim drobne stawy dłoni i stóp. Do 40% pacjentów
ma dolegliwości ze strony stawów śródręczno-palcowych (pomiędzy kośćmi śródręcza i
palców) i międzypaliczkowych bliższych (pomiędzy kośćmi palców) – jest to najczęstsza
lokalizacja RZS.
Inne częste lokalizacje to: stawy kciuka, nadgarstka, skokowe i kolanowe.
Zazwyczaj stawy są zajęte symetrycznie, tj. zarówno lewy jak i prawy staw międzypaliczkowy bliższy, śródręczno-palcowy etc.

W okresie zaostrzenia RZS (aktywna postać choroby), stawy są obrzęknięte, bardzo bolesne
zarówno przy poruszaniu, dotykaniu (palpacji) jak i w spoczynku. Skóra nad zajętymi
stawami jest zaczerwieniona i cieplejsza niż nad stawami zdrowymi. Bardzo silny ból i
obrzęk stawu powoduje pogorszenie jego ruchomości i sprawności.

Gdy zajęte są stawy dłoni, pacjent ma trudności z wykonywaniem czynności takich jak:
zapinanie guzików, wiązanie sznurowadeł, podnoszenie filiżanki do ust, odkręcanie słoików.
Przy zajęciu stawów kończyny górnej pacjent może mieć trudności z podniesieniem rąk do
góry i ich rozprostowaniem, z sięganiem po przedmioty, z myciem głowy etc.
Stan zapalny w stawie barkowym ogranicza zakres ruchów, możliwość podnoszenia rąk czy
wykonywania krążenia ramion.
Stan zapalny w obrębie nadgarstka powoduje ucisk na przebiegające w tej okolicy nerwy, co
objawia się jako tzw. zespół cieśni nadgarstka: drętwienie i mrowienie palców, ból dłoni,
zanik mięśni kłębu dłoni, trudności z zaciśnięciem ręki w pięść, nasilenie objawów w nocy i
po uniesieniu ręki do góry, a ustąpienie po opuszczeniu ręki.
Zmiany w obrębie kręgosłupa szyjnego mogą prowadzić do niestabilności – przesuwanie się
sąsiadujących kręgów poza granice stawu, czyli podwichnięcia, które prowadzą do ucisku na
rdzeń kręgowy i daje objawy takie jak ból w okolicy potylicy, karku, uszu, twarzy,
drętwienia, mrowienia kończyn górnych, osłabienie siły mięśni kończyny dolnej, uczucie
niezgrabności przy chodzeniu, uczucie ciężkości nóg, zawroty głowy, zaburzenia równowagi,
zaburzenia mowy, zaburzenia widzenia. W skrajnej sytuacji, może dojść do znacznego
uszkodzenia rdzenia kręgowego i do całkowitego unieruchomienia. Skraca się również czas
przeżycia pacjentów.
W stawie kolanowym występujący ból i zapalenie utrudniają poruszanie się pacjenta,
siadanie, wstawanie czy położenie się. Ponadto typowe dla RZS jest występowanie tzw.
torbieli Bakera. Jest to zbiornik płynu zapalnego tworzący się na tylnej powierzchni kolana.
Torbiel Bakera może pęknąć imitując objawy zakrzepowego zapalenia żył głębokich (silny
ból w kończynie dolnej, powiększenie obwodu łydki).

Charakterystyczne dla RZS jest uczucie sztywności porannej polegające na niemożności
pełnego rozprostowania czy zgięcia w zajętym chorobowo stawie. W rezultacie dany staw czy
kończyna są mniej sprawne: pacjent ma trudności z chwytaniem czy utrzymaniem
przedmiotów. W aktywnej postaci RZS uczucie sztywności porannej utrzymuje się przez
godzinę i dłużej.

Widocznym objawem RZS są również deformacje stawów. Początkowo mogą być wynikiem
procesu zapalnego i ustawiania kończyn, dłoni czy palców w pozycji sprawiającej
najmniejszy ból. Ta wymuszona pozycja z niefizjologicznym napięciem jednych grup
mięśniowych i odciążeniem innych skutkuje przykurczami tych pierwszych i zanikami tych
drugich. Aktywny proces zapalny w obrębie ścięgien może doprowadzić do pęknięcia
ścięgna i utraty możliwości poruszania danym stawem (np. aktywny proces zapalny ścięgien
zginaczy palców może spowodować przerwanie ścięgien i uniemożliwić zginanie palców).
W miarę upływu czasu dochodzi również do deformacji wynikającej z uszkodzenia i
destrukcji stawowej. W skrajnych przypadkach, gdy chrząstka stawowa i powierzchnie
stawowe są uszkodzone na całej swojej długości, dochodzi do zarośnięcia szpary stawowej i
do zrośnięcia się kości tworzących staw. W rezultacie, zamiast 2 kości połączonych stawem,
powstaje jedna kość. Ryzyko całkowitej destrukcji stawu jest tym większe im bardziej
aktywny proces zapalny oraz im krótszy wywiad choroby. Uważa się, że w czasie pierwszych
2 lat choroby do trwałego uszkodzenia stawów dochodzi u 50%-70% pacjentów
Typowym obrazem skrajnej deformacji stawów dłoni jest tzw. ulnaryzacja. Jest to trwałe
odchylenie palców w kierunku łokciowym. Przykurcze w stawach palców dłoni dają obraz
„łabędziej szyi”.
W stawach stóp może dochodzić do podwichnięć („palce młoteczkowate”), koślawości
paluchów (haluksy) i powstawania nagniotków (modzeli).

2. Pozastawowe objawy RZS:
W przebiegu RZS mogą występować także objawy ze strony innych niż stawy narządów lub układów, np. skóry, serca i naczyń, płuc, nerek, układu nerwowego. Objawy ze strony przewodu pokarmowego są najczęściej powikłaniami leczenia (owrzodzenia żołądka z perforacją, czyli przedziurawieniem ściany żołądka, krwawienie z przewodu pokarmowego będące konsekwencją przewlekłego stosowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych lub glikokortykosteroidów).

  • Zmiany skórne

Typowym objawem są tzw. guzki reumatoidalne. Są to widoczne zgrubienia położone
płytko pod skórą na wyprostnych (tj. po tej stronie, gdzie staw się prostuje a nie zgina)
powierzchniach stawów, najczęściej łokciowych lub stawów dłoni. Guzki reumatoidalne są
zbudowane z tkanki łącznej. Dają dolegliwości tylko wówczas, gdy uciskają na istotne
struktury, np. w okolicy nadgarstka mogą uciskać na nerwy nasilając objawy zespołu cieśni
kanału nadgarstka; w okolicy układu bodźcoprzewodzącego mogą wywoływać zaburzenia
rytmu serca. Są na tyle charakterystyczną cechą, że stanowią jedno z kryteriów diagnostycznych RZS. Ponadto ich występowanie świadczy o złej prognozie (cięższym
przebiegu choroby).

  • Zmiany płucne

W przebiegu RZS w płucach mogą się pojawić guzki reumatoidalne, może wystąpić
włóknienie płuc (również jako działanie niepożądane leczenia metotreksatem).
W przebiegunRZS może też wystąpić wysiękowe zapalenie opłucnej – gromadzący się w jamie opłucnej płyn stanowi ograniczenie dla rozprężania się płuc i utrudnia oddychanie. RZS
współistniejące z pylicą płuc (najczęściej u górników) znane jest pod nazwą zespołu Caplana.

  • Zmiany w sercu

Jak wcześniej napisano, lokalizacja w sercu w okolicy układu bodźco-przewodzącego guzków
reumatoidalnych może powodować zaburzenia rytmu. Może wystąpić wysiękowe zapalenie
osierdzia, a gromadzący się w worku osierdziowym płyn utrudnia pracę serca, prowadząc
czasem do niewydolności serca. Przyczyną niewydolności serca może być również zapalenie
mięśnia sercowego. Częstość występowania powikłań sercowych nie jest wysoka, niemniej
jednak to właśnie powikłania sercowo-naczyniowe są przyczyną 50% zgonów u pacjentów z
RZS.

  • Zmiany w naczyniach

U pacjentów z RZS występuje zwiększone ryzyko miażdżycy tętnic. Miażdżyca tętnic
wieńcowych prowadzi do zawału mięśnia sercowego, a naczyń mózgowych – do udaru
mózgu. Właśnie te zdarzenia powodują wspomnianą wcześniej zwiększoną umieralność
pacjentów z przyczyn sercowo-naczyniowych.
Ponadto w przebiegu RZS dochodzi do zapalenia drobnych naczyń. Prowadzi to zwężenia
światła naczynia, zmniejszenia przepływu krwi przez narządy i do pogorszenia czynności
narządów, których naczynia objęte są zapaleniem.
Najpoważniejsze konsekwencje niesie zapalenie naczyń skóry. Prowadzi ono do wybroczyn
(niewielkich punktowych krwawień), ogniskowej martwicy (obumarcia ograniczonego
obszaru skóry), a nawet zgorzeli (martwicy) palców i konieczności ich amputacji. Jest to na
szczęście rzadko występująca sytuacja.

  • Zmiany w nerkach

W przebiegu przewlekłych stanów zapalnych w organizmie chorego produkowane jest białko
o nazwie amyloid. Może się ono odkładać w różnych narządach powodując amyloidozę,
inaczej skrobiawicę. Amyloidoza nerek objawia się białkomoczem (obecność białka w
moczu), pogorszeniem funkcji nerek, aż do ich niewydolności. Najważniejszym sposobem
zapobiegania amyloidozie nerek jest właściwe leczenie RZS i kontrola (czyli zmniejszenie,
ograniczenie) aktywności stanu zapalnego.
Niektóre ze stosowanych leków mogą mieć niekorzystny wpływ na nerki (np. niesteroidowe
leki przeciwzapalne czy cyklosporyna)

  • Zmiany w układzie nerwowym

Guzki reumatoidalne lub zmiany zapalne w okolicy przebiegu nerwów prowadzą do ucisku na
nerwy i związanych z tym objawów (np. zespół cieśni nadgarstka opisywany wcześniej). Są
to przede wszystkim parestezje, czyli czucie spaczone. Pacjenci odczuwają drętwienie i
mrowienie, bez żadnego konkretnego bodźca. Parestezje to również odczuwanie bodźców
niezgodne z ich naturą: np. odczuwanie dotyku jako gorąca, pieczenia czy kłucia.

  • Zmiany w oku

W RZS rzadko występuje zespół suchego oka (zespół Sjörgena, choroba autoimmunologiczna
prowadząca do zniszczenia komórek gruczołów łzowych i ślinianek Z powodu braku
wytwarzania łez dochodzi wysuszenia oka i większej podatności na zapalenie – szczypanie,
pieczenie, ból, zmiany ropne), czy zapalenie twardówki (silny ból i zaczerwienienie oka, u
połowy pacjentów może dojść do uszkodzeni rogówki i pogorszenia widzenia) i
nadtwardówki (łagodna choroba z niewielkim bólem i zaczerwienieniem oka, ustępuje
samoistnie po tygodniu). Jednak ich obecność świadczy o złej prognozie choroby.

  • Układ krwiotwórczy i morfologia krwi

W przebiegu RZS obserwuje się niedokrwistość (anemię), czyli spadek liczby krwinek
czerwonych (erytrocytów) (prawidłowe wartości: u kobiet 4.2-5.4 mln komórek /mm3, u
mężczyzn 4.7-6.1 mln komórek/mm3 ) i stężenia hemoglobiny (czerwony barwnik krwi,
transportujący gazy oddechowe) (prawidłowe wartości: u kobiet 14-16 g/dl, u mężczyzn 16-
18g/dl). Mechanizm powstawania niedokrwistości w przebiegu RZS jest nie do końca
poznany. Uważa się, że już sam aktywny proces zapalny sprzyja powstawaniu
niedokrwistości. Poza tym niektóre ze stosowanych leków hamują wytwarzanie krwinek w
szpiku kostnym. W niektórych przypadkach niedokrwistość może być konsekwencją
krwawień z przewodu pokarmowego, mogących wystąpić w czasie przewlekłego leczenia
glikokortykosteroidami i niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi.
Sytuacja, gdy RZS jest powikłany niewydolnością nerek, również sprzyja niedokrwistości.
Charakterystyczna dla aktywnej postaci RZS jest także trombocytoza (zwiększona liczba
płytek krwi) (prawidłowe wartości: 140-440 tys./mm3).

  • Zespół Felty

Jest to wspólne występowanie RZS, powiększenia śledziony (splenomegalia) i leukopenii
(spadek liczby lekocytów poniżej 2000 tys/ mm3).

3. Objawy ogólne
Typowym ogólnym objawem aktywnej postaci RZS jest gorączka lub stany
podgorączkowe, będące wyrazem zapalenia, obejmującego cały organizm. Pacjenci z RZS
odczuwają zmęczenie i mają zmniejszoną zdolność do podejmowania wysiłków. Zmęczenie
może wynikać z aktywnego procesu zapalnego lub towarzyszącej niedokrwistości czy zmian
pozastawowych (w sercu, płucach, nerkach). Często występuje utrata masy ciała.

Opracowanie lek. med. Katarzyna Pałosz

Ostatnia aktualizacja: Grudzień 2013

Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Więcej informacji w naszej polityce cookies.

Nie pokazuj więcej tego komunikatu.